१. कम्प्युटर खोल्ने र बन्द गर्ने तरिका (Turning On & Off)

कम्प्युटर खोल्ने तरिका (Turn On / Booting):

1. पावर सप्लाई स्विच अन गर्नुहोस्: मेन पावर (Socket) र UPS को बटन थिच्नुहोस्।

2. CPU को पावर बटन थिच्नुहोस्: डेस्कटप हो भने CPU को Power बटन र ल्यापटप हो भने किबोर्ड नजिकै रहेको Power बटन थिच्नुहोस्।

3. मोनिटर अन गर्नुहोस्: यदि मोनिटर बन्द छ भने त्यसको पावर बटन थिच्नुहोस्।

4. पर्खनुहोस्: कम्प्युटर स्टार्ट (Boot) हुन केही सेकेन्ड लाग्छ। विन्डोज (Desktop Screen) खुलेपछि कम्प्युटर प्रयोग गर्न तयार हुन्छ।

कम्प्युटर बन्द गर्ने तरिका (Proper Shutdown):

⚠️ ध्यान दिनुहोस्: कम्प्युटरलाई सिधै मेन पावरबाट बन्द नगर्नुहोस्, यसले सफ्टवेयर र डाटा खराब गर्न सक्छ।

1. सबै फाइलहरू बन्द गर्नुहोस्: खुला रहेका सबै प्रोग्राम तथा फाइलहरूलाई सेभ (Save) गरेर बन्द गर्नुहोस्।

2. Start Menu मा जानुहोस्: स्क्रिनको तल्लो देब्रे कुनामा रहेको Windows Icon (Start) मा क्लिक गर्नुहोस्।

3. Power बटन छानेर Shutdown गर्नुहोस्: Power आइकनमा क्लिक गरी Shut down रोज्नुहोस्।

4. पावर बन्द गर्नुहोस्: कम्प्युटर पूर्ण रूपमा बन्द भएपछि मोनिटर, UPS र मेन पावरको स्विच बन्द गर्नुहोस्।

२. कम्प्युटर भनेको के हो? (What is Computer?)

कम्प्युटर एक इलेक्ट्रोनिक उपकरण (Electronic Device) हो, जसले प्रयोगकर्ताबाट इनपुट डाटा लिन्छ, त्यसलाई तोकिएको निर्देशन अनुसार प्रोसेस (Process) गर्दछ र नतिजा (Output) देखाउँछ।

कम्प्युटरको काम गर्ने सिद्धान्त (IPO Cycle):

• Input: डाटा वा निर्देशन भित्र पठाउने।

• Process: डाटालाई उपयोगी जानकारीमा बदल्ने।

• Output: नतिजा वा परिणाम देखाउने।

• Storage: भविष्यको प्रयोगका लागि सेभ गरेर राख्ने।

कम्प्युटरका मुख्य भागहरू (Hardware vs Software)

क. हार्डवेयर (Hardware)

कम्प्युटरका भौतिक भागहरू जसलाई हामी छुन र देख्न सक्छौँ।

1. इनपुट डिभाइस (Input Devices): कम्प्युटरलाई डाटा र निर्देशन दिन प्रयोग हुने उपकरण।

   • Mouse: पोइन्ट गर्न र क्लिक गर्न।

   • Keyboard: टाइप गर्न र कमाण्ड दिन।

   • Scanner / Webcam: फोटो वा डकुमेन्ट स्क्यान गर्न वा भिडियो लिन।

2. प्रोसेसिङ डिभाइस (Processing Device):

   • CPU (Central Processing Unit): यसलाई कम्प्युटरको मस्तिष्क (Brain) भनिन्छ। यसले सम्पूर्ण हिसाब र कार्य सञ्चालन गर्छ।

3. आउटपुट डिभाइस (Output Devices): प्रोसेस भइसकेको नतिजा देखाउने वा निकाल्ने उपकरण।

   • Monitor: स्क्रिनमा नतिजा (Display) देखाउन।

   • Printer: कागजात वा फोटो छाप्न (Hard copy)।

   • Speaker: आवाज/साउन्ड सुन्न।

4. स्टोरेज डिभाइस (Storage Devices): डाटा र फाइल सुरक्षित राख्ने ठाउँ।

   • RAM (Primary Memory): कम्प्युटर चलिरहँदा चाहिने अस्थायी (Temporary) मेमोरी।

   • SSD / Hard Disk (Secondary Storage): स्थायी रूपमा फाइल, सफ्टवेयर र विन्डोज सेभ गरेर राख्ने ठाउँ।

ख. सफ्टवेयर (Software)

कम्प्युटर हार्डवेयरलाई चलाउन र कार्य गर्न प्रयोग गरिने प्रोग्राम तथा निर्देशनहरूको समूह, जसलाई छुन सकिँदैन।

1. सिस्टम सफ्टवेयर (System Software): कम्प्युटर सञ्चालन गर्ने मुख्य प्रणाली।

   • उदाहरण: Windows 10/11, macOS, Linux (Operating System).

2. एप्लिकेसन सफ्टवेयर (Application Software): विशेष कामहरू गर्न प्रयोग गरिने एप वा प्रोग्राम।

   • उदाहरण: MS Word (टाइपिङका लागि), MS Excel (हिसाबका लागि), Chrome/Edge (इन्टरनेट चलाउन)।

बेसिक फाइल र फोल्डर व्यवस्थापन (File & Folder Management)

• नयाँ फोल्डर बनाउन (Create Folder):

  Desktop मा Right Click $\rightarrow$ New $\rightarrow$ Folder छान्नुहोस् र नाम दिनुहोस्।

• रेनाम (Rename - नाम फेर्न):

  फाइल वा फोल्डरमा Right Click गरी Rename छान्नुहोस् (वा F2 थिच्नुहोस्)।

• कट, कपि र पेस्ट (Cut, Copy & Paste):

  • Copy (प्रतिलिपि बनाउन): Ctrl + C

  • Cut (एक ठाउँबाट हटाएर अर्को ठाउँ सार्न): Ctrl + X

  • Paste (राख्न/टाँस्न): Ctrl + V

• डिलीट गर्ने (Delete):

  फाइल छानेर किबोर्डको Delete बटन थिच्नुहोस्। (मेटाइएको फाइल Recycle Bin मा जान्छ)।

 कम्प्युटरका केही अति महत्त्वपूर्ण सर्टकट कीहरू (Keyboard Shortcuts)

shortcut	काम (Function)
Ctrl + A	सबै सेलेक्ट गर्न (Select All)
Ctrl + C	कपि गर्न (Copy)
Ctrl + V	पेस्ट गर्न (Paste)
Ctrl + X	कट गर्न (Cut)
Ctrl + Z	अघिल्लो काम फिर्ता ल्याउन (Undo)
Ctrl + S	फाइल सेभ गर्न (Save)
Ctrl + P	प्रिन्ट गर्न (Print)
Alt + F4	चालु रहेको प्रोग्राम बन्द गर्न / Shutdown