कम्प्युटरको बारेमा

 कम्प्युटर एक इलेक्ट्रोनिक यन्त्र हो जसले डेटा प्रशोधन गर्न, गणना गर्न र विभिन्न कार्यहरू गर्न मद्दत गर्छ। कम्प्युटरको बारेमा सम्पूर्ण जानकारी विभिन्न भागमा विभाजित गर्न सकिन्छ। यहाँ कम्प्युटरका मुख्य अवयवहरू र तिनको विवरण दिइएको छ:

१. कम्प्युटरका प्रकारहरू:

• डेस्कटप कम्प्युटर: यी स्थिर रूपमा एक स्थानमा राखेर प्रयोग गरिन्छन्।
• ल्यापटप कम्प्युटर: यी पोर्टेबल हुन्छन् र सजिलैसँग एक स्थानबाट अर्को स्थानमा लैजान सकिन्छ।
• ट्याब्लेट कम्प्युटर: यी टचस्क्रिन यन्त्रहरू हुन्छन् जसलाई हातमा समातेर प्रयोग गर्न सकिन्छ।
• सर्भर कम्प्युटर: यी उच्च प्रदर्शन गर्ने कम्प्युटरहरू हुन् जसले नेटवर्कमा विभिन्न सेवा प्रदान गर्छन्।

२. कम्प्युटरका मुख्य हार्डवेयर कम्पोनेन्टहरू:

• प्रोसेसर (CPU): यो कम्प्युटरको मुख्य दिमाग हो जसले सबै गणनात्मक कार्यहरू गर्छ।
• मेमोरी (RAM): यो अस्थायी स्टोरेज हो जहाँ डेटा र प्रोग्रामहरू प्रोसेसिङका लागि राखिन्छ।
• स्टोरेज (HDD/SSD): यी स्थायी स्टोरेज हुन् जहाँ डेटा र फाइलहरू लामो समयसम्म राखिन्छ।
• माउसबोर्ड: यो कम्प्युटरका विभिन्न कम्पोनेन्टहरूलाई जोड्ने मुख्य सर्किट बोर्ड हो।
• इनपुट डिभाइसहरू: किबोर्ड, माउस, स्क्यानर आदि।
• आउटपुट डिभाइसहरू: मोनिटर, प्रिन्टर, स्पिकर आदि।

३. सफ्टवेयर:

• अपरेटिङ सिस्टम (OS): यो कम्प्युटरको मुख्य सफ्टवेयर हो जसले हार्डवेयर र अन्य सफ्टवेयरलाई व्यवस्थापन गर्छ। जस्तै Windows, macOS, Linux।
• एप्लिकेशन सफ्टवेयर: यी विशेष कार्य गर्न प्रयोग गरिने सफ्टवेयर हुन्। जस्तै Microsoft Office, Adobe Photoshop, वेब ब्राउजरहरू आदि।
• सिस्टम सफ्टवेयर: यो हार्डवेयरको कार्यक्षमता सुधार गर्न मद्दत गर्ने सफ्टवेयर हो। जस्तै ड्राइभरहरू, युटिलिटी प्रोग्रामहरू आदि।

४. कम्प्युटरको इतिहास:

• पहिलो पुस्ता (१९४०-१९५६): भ्याक्युम ट्यूबहरू प्रयोग गरेर बनेका कम्प्युटरहरू।
• दोस्रो पुस्ता (१९५६-१९६३): ट्रान्जिस्टरहरूको प्रयोग।
• तेस्रो पुस्ता (१९६४-१९७१): एकीकृत सर्किटहरूको प्रयोग।
• चौथो पुस्ता (१९७१-वर्तमान): माइक्रोप्रोसेसरहरूको प्रयोग।
• पाँचौं पुस्ता (वर्तमान र भविष्य): कृत्रिम बुद्धिमत्ता र मेसिन लर्निङ।

५. नेटवर्किङ:

• LAN (Local Area Network): सानो क्षेत्रमा सीमित नेटवर्क।
• WAN (Wide Area Network): फराकिलो क्षेत्रमा फैलिएको नेटवर्क।
• इंटरनेट: विश्वभरका कम्प्युटरहरूलाई जोड्ने विशाल नेटवर्क।

६. कम्प्युटर सुरक्षा:

• एन्टिभाइरस: कम्प्युटरलाई भाइरसबाट बचाउन प्रयोग हुने सफ्टवेयर।
• फायरवाल: नेटवर्क सुरक्षाका लागि प्रयोग हुने प्रणाली।
• एनक्रिप्शन: डेटा सुरक्षित गर्न प्रयोग हुने प्रविधि।

कम्प्युटरको काम गर्ने तरिका (IPO Cycle)

कम्प्युटरले मुख्यतया IPO (Input-Process-Output) सिद्धान्तमा आधारित भएर काम गर्छ:

इनपुट (Input): किबोर्ड वा माउस जस्ता उपकरणमार्फत कम्प्युटरमा डाटा र निर्देशन पठाउने काम।

प्रोसेसिङ (Processing): CPU ले प्राप्त डाटालाई विश्लेषण र हिसाब-किताब गरी उपयोगी जानकारीमा बदल्ने काम।
आउटपुट (Output): प्रोसेस भइसकेको नतिजालाई मोनिटर वा प्रिन्टरमार्फत प्रयोगकर्तालाई देखाउने काम।
स्टोरेज (Storage): भविष्यमा पुनः प्रयोग गर्नका लागि नतिजा वा डाटालाई हार्डडिक्स/SSD मा सुरक्षित राख्ने काम।

कम्प्युटरका दुई मुख्य भागहरू

कम्प्युटर प्रणाली मुख्यतया दुई भाग मिलेर बनेको हुन्छ:

१. हार्डवेयर (Hardware)

कम्प्युटरका ती भौतिक भागहरू जसलाई हामी छुन, देख्न र महसुस गर्न सक्छौँ।

उदाहरण: CPU, Keyboard, Mouse, Monitor, Printer, Hard Disk आदि।

२. सफ्टवेयर (Software)
कम्प्युटर हार्डवेयरलाई सञ्चालन गर्न र विशेष कामहरू पूरा गर्न दिइने प्रोग्राम तथा निर्देशनहरूको समूह, जसलाई छुन सकिँदैन।
उदाहरण: Operating System (Windows, macOS), MS Office, Chrome Browser आदि।

 

कम्प्युटरका विशेषताहरू (Characteristics of Computer)

1. तीव्र गति (Speed): कम्प्युटरले सेकेन्डको सूक्ष्म भागमै लाखौँ जटिल हिसाबहरू गर्न सक्छ।
   
2. शुद्धता (Accuracy): सही डाटा र निर्देशन दिएमा कम्प्युटरले कहिल्यै गल्ती गर्दैन।
   
3. भण्डारण क्षमता (Storage): यसमा ठूलो मात्रामा डाटा र फाइलहरू वर्षौंसम्म सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
   
4. निरन्तर काम गर्ने क्षमता (Diligence): मानिस जस्तो कम्प्युटर कहिल्यै थक्दैन र अल्छी मान्दैन।
   
5. बहुउपयोगी (Versatility): एउटै कम्प्युटरबाट टाइप गर्ने, गीत सुन्ने, हिसाब गर्ने, र इन्टरनेट चलाउने जस्ता अनेकौँ कामहरू एकैसाथ गर्न सकिन्छ।

कम्प्युटरको महत्त्व (Importance of Computer)

आजको आधुनिक युगलाई 'सूचना तथा प्रविधिको युग' भनिन्छ, र यसको मेरुदण्ड कम्प्युटर नै हो। शिक्षा क्षेत्रमा अनलाइन पढाइ, कार्यालयमा कागजात व्यवस्थापन, बैंकिङ क्षेत्रमा पैसाको कारोबार, र मनोरञ्जनका लागि कम्प्युटर अपरिहार्य बनेको छ।
कम्प्युटरको विकासक्रम र प्रविधिमा आएको परिवर्तनका आधारमा कम्प्युटरलाई पाँच पुस्ता (Five Generations) मा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक पुस्तामा प्रयोग गरिएका प्रविधि, विशेषता र उदाहरणहरू तल विस्तारमा प्रस्तुत गरिएको छ:

१. पहिलो पुस्ता (First Generation: 1946 – 1959)

• यस पुस्ताका कम्प्युटरहरूमा मुख्य इलेक्ट्रोनिक कम्पोनेन्टको रूपमा भ्याकुम ट्युब (Vacuum Tube) को प्रयोग गरिएको थियो।
• मुख्य प्रविधि: भ्याकुम ट्युब (Vacuum Tubes)
• मेमोरी/स्टोरेज: म्याग्नेटिक ड्रम (Magnetic Drum)
• भाषा: मेसिन ल्याङ्ग्वेज (Machine Language - 0 र 1)

• विशेषताहरू:

  आकारमा धेरै ठूला (एउटा ठूलो कोठा जत्रै) हुन्थे।
• धेरै बिजुली खपत गर्थे र अत्यधिक तातिन्थे।
• काम गर्ने गति धेरै सुस्त र महँगो थियो।
• उदाहरण: ENIAC, EDVAC, UNIVAC-I, IBM-701

२. दोस्रो पुस्ता (Second Generation: 1959 – 1965)

• भ्याकुम ट्युबको सट्टामा ट्रान्जिस्टर (Transistor) को आविष्कार भएपछि दोस्रो पुस्ताका कम्प्युटरहरू बन्न थाले।
• मुख्य प्रविधि: ट्रान्जिस्टर (Transistor)
• मेमोरी/स्टोरेज: म्याग्नेटिक कोर (Magnetic Core Memory) र म्याग्नेटिक टेप/डिस्क
• भाषा: एसेम्ब्ली ल्याङ्ग्वेज र उच्चस्तरीय भाषा (FORTRAN, COBOL)

• विशेषताहरू:

  पहिलो पुस्ताको तुलनामा आकारमा साना, द्रुत गतिका र भरपर्दा।
• कम बिजुली खपत गर्ने र कम तातिने।
• उदाहरण: IBM 1401, IBM 7094, CDC 1604

💡 विशेष जानकारी: नेपालमा पहिलो पटक २०२८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाका लागि भित्र्याइएको कम्प्युटर IBM 1401 यही दोस्रो पुस्ताको कम्प्युटर थियो।

३. तेस्रो पुस्ता (Third Generation: 1965 – 1971)

• यस पुस्तामा साना-साना ट्रान्जिस्टरहरूलाई एउटै सिलिकन चिपमा राखेर इन्टिग्रेटेड सर्किट (IC - Integrated Circuit) को प्रयोग सुरु भयो।
• मुख्य प्रविधि: IC (Integrated Circuit - Small/Medium Scale Integration)
• अन्तरक्रिया (Interface): किबोर्ड र मोनिटरको प्रयोग तथा Operating System को सुरुवात।
• भाषा: High-Level Languages (FORTRAN-II to IV, COBOL, BASIC)

• विशेषताहरू:

  अघिल्ला पुस्ताभन्दा धेरै साना, भरपर्दा र तीव्र गतिका।
• एकै पटक धेरै वटा काम (Multiprogramming) गर्न सक्ने।
• उदाहरण: IBM 360 series, Honeywell-6000 series, PDP (Personal Data Processor)

४. चौथो पुस्ता (Fourth Generation: 1971 – हालसम्म)

• एउटै सानो सिलिकन चिपमा हजारौँ IC हरू राखेर माइक्रोप्रोसेसर (Microprocessor) वा VLSI (Very Large Scale Integration) प्रविधिको विकास भयो, जसले पर्सनल कम्प्युटर (PC) को क्रान्ति ल्यायो।
• मुख्य प्रविधि: माइक्रोप्रोसेसर / VLSI र ULSI
• मेमोरी: RAM, ROM र Hard Disk
• नेटवर्क: इन्टरनेट र C, C++, Java जस्ता आधुनिक भाषाको विकास।

• विशेषताहरू:

  आकारमा निकै साना, portable (टेबुलमा राख्न वा बोक्न मिल्ने)।
• अत्यन्तै तीव्र गति, भरपर्दो र सस्तो मूल्य।
• यही पुस्तामा ल्यापटप, डेस्कटप र पामटपको सुरुवात भयो।
• उदाहरण: Apple II, IBM PC, Pentium Series computers

५. पाँचौँ पुस्ता (Fifth Generation: वर्तमान र भविष्य)

• पाँचौँ पुस्ताका कम्प्युटरहरू कृत्रिम बौद्धिकता (AI - Artificial Intelligence) र अल्ट्रा लार्ज स्केल इन्टिग्रेसन (ULSI) प्रविधिमा आधारित छन्।
• मुख्य प्रविधि: Artificial Intelligence (AI), ULSI, र Parallel Processing
• मुख्य उद्देश्य: मानिसले जस्तै सोच्न, सिक्न, निर्णय लिन र आवाज पहिचान गर्न सक्ने क्षमताको विकास गर्नु।

• विशेषताहरू:

  आवाज (Voice) र इसाराबाट कमाण्ड बुझ्न सक्ने।
• आफैँ सिक्ने क्षमता (Machine Learning & Deep Learning)।
• परिष्कृत रोबोटिक्स र रोबोटिक प्रविधिको प्रयोग।
• उदाहरण: रोबोट (सफिया जस्ता), AI Voice Assistants (Google Assistant, Siri), Quantum Computers, सुपर कम्प्युटर।

 मुख्य बुँदाहरूको तुलनात्मक तालिका (Summary Table)

पुस्ता (Generation)	मुख्य प्रविधि (Technology)	आकार र गति	मुख्य विशेषता
पहिलो	भ्याकुम ट्युब (Vacuum Tube)	धेरै ठूलो, सुस्त	धेरै तापक्रम र बिजुली खपत
दोस्रो	ट्रान्जिस्टर (Transistor)	पहिलोभन्दा सानो	म्याग्नेटिक टेप/डिस्कको प्रयोग
तेस्रो	IC (Integrated Circuit)	मझौला, तीव्र	किबोर्ड र मोनिटरको सुरुवात
चौथो	माइक्रोप्रोसेसर (Microprocessor)	सानो (Portable)	PC र ल्यापटपको विकास
पाँचौँ	AI (Artificial Intelligence)	जुनसुकै आकार	मानिस जस्तै सोच्ने र निर्णय लिने क्षमता