कम्प्युटरको बारेमा

 कम्प्युटर एक इलेक्ट्रोनिक यन्त्र हो जसले डेटा प्रशोधन गर्न, गणना गर्न र विभिन्न कार्यहरू गर्न मद्दत गर्छ। कम्प्युटरको बारेमा सम्पूर्ण जानकारी विभिन्न भागमा विभाजित गर्न सकिन्छ। यहाँ कम्प्युटरका मुख्य अवयवहरू र तिनको विवरण दिइएको छ:

१. कम्प्युटरका प्रकारहरू:

• डेस्कटप कम्प्युटर: यी स्थिर रूपमा एक स्थानमा राखेर प्रयोग गरिन्छन्।
• ल्यापटप कम्प्युटर: यी पोर्टेबल हुन्छन् र सजिलैसँग एक स्थानबाट अर्को स्थानमा लैजान सकिन्छ।
• ट्याब्लेट कम्प्युटर: यी टचस्क्रिन यन्त्रहरू हुन्छन् जसलाई हातमा समातेर प्रयोग गर्न सकिन्छ।
• सर्भर कम्प्युटर: यी उच्च प्रदर्शन गर्ने कम्प्युटरहरू हुन् जसले नेटवर्कमा विभिन्न सेवा प्रदान गर्छन्।

२. कम्प्युटरका मुख्य हार्डवेयर कम्पोनेन्टहरू:

• प्रोसेसर (CPU): यो कम्प्युटरको मुख्य दिमाग हो जसले सबै गणनात्मक कार्यहरू गर्छ।
• मेमोरी (RAM): यो अस्थायी स्टोरेज हो जहाँ डेटा र प्रोग्रामहरू प्रोसेसिङका लागि राखिन्छ।
• स्टोरेज (HDD/SSD): यी स्थायी स्टोरेज हुन् जहाँ डेटा र फाइलहरू लामो समयसम्म राखिन्छ।
• माउसबोर्ड: यो कम्प्युटरका विभिन्न कम्पोनेन्टहरूलाई जोड्ने मुख्य सर्किट बोर्ड हो।
• इनपुट डिभाइसहरू: किबोर्ड, माउस, स्क्यानर आदि।
• आउटपुट डिभाइसहरू: मोनिटर, प्रिन्टर, स्पिकर आदि।

३. सफ्टवेयर:

• अपरेटिङ सिस्टम (OS): यो कम्प्युटरको मुख्य सफ्टवेयर हो जसले हार्डवेयर र अन्य सफ्टवेयरलाई व्यवस्थापन गर्छ। जस्तै Windows, macOS, Linux।
• एप्लिकेशन सफ्टवेयर: यी विशेष कार्य गर्न प्रयोग गरिने सफ्टवेयर हुन्। जस्तै Microsoft Office, Adobe Photoshop, वेब ब्राउजरहरू आदि।
• सिस्टम सफ्टवेयर: यो हार्डवेयरको कार्यक्षमता सुधार गर्न मद्दत गर्ने सफ्टवेयर हो। जस्तै ड्राइभरहरू, युटिलिटी प्रोग्रामहरू आदि।

४. कम्प्युटरको इतिहास:

• पहिलो पुस्ता (१९४०-१९५६): भ्याक्युम ट्यूबहरू प्रयोग गरेर बनेका कम्प्युटरहरू।
• दोस्रो पुस्ता (१९५६-१९६३): ट्रान्जिस्टरहरूको प्रयोग।
• तेस्रो पुस्ता (१९६४-१९७१): एकीकृत सर्किटहरूको प्रयोग।
• चौथो पुस्ता (१९७१-वर्तमान): माइक्रोप्रोसेसरहरूको प्रयोग।
• पाँचौं पुस्ता (वर्तमान र भविष्य): कृत्रिम बुद्धिमत्ता र मेसिन लर्निङ।

५. नेटवर्किङ:

• LAN (Local Area Network): सानो क्षेत्रमा सीमित नेटवर्क।
• WAN (Wide Area Network): फराकिलो क्षेत्रमा फैलिएको नेटवर्क।
• इंटरनेट: विश्वभरका कम्प्युटरहरूलाई जोड्ने विशाल नेटवर्क।

६. कम्प्युटर सुरक्षा:

• एन्टिभाइरस: कम्प्युटरलाई भाइरसबाट बचाउन प्रयोग हुने सफ्टवेयर।
• फायरवाल: नेटवर्क सुरक्षाका लागि प्रयोग हुने प्रणाली।
• एनक्रिप्शन: डेटा सुरक्षित गर्न प्रयोग हुने प्रविधि।

कम्प्युटरको काम गर्ने तरिका (IPO Cycle)

कम्प्युटरले मुख्यतया IPO (Input-Process-Output) सिद्धान्तमा आधारित भएर काम गर्छ:

इनपुट (Input): किबोर्ड वा माउस जस्ता उपकरणमार्फत कम्प्युटरमा डाटा र निर्देशन पठाउने काम।

प्रोसेसिङ (Processing): CPU ले प्राप्त डाटालाई विश्लेषण र हिसाब-किताब गरी उपयोगी जानकारीमा बदल्ने काम।
आउटपुट (Output): प्रोसेस भइसकेको नतिजालाई मोनिटर वा प्रिन्टरमार्फत प्रयोगकर्तालाई देखाउने काम।
स्टोरेज (Storage): भविष्यमा पुनः प्रयोग गर्नका लागि नतिजा वा डाटालाई हार्डडिक्स/SSD मा सुरक्षित राख्ने काम।

कम्प्युटरका दुई मुख्य भागहरू

कम्प्युटर प्रणाली मुख्यतया दुई भाग मिलेर बनेको हुन्छ:

१. हार्डवेयर (Hardware)

कम्प्युटरका ती भौतिक भागहरू जसलाई हामी छुन, देख्न र महसुस गर्न सक्छौँ।

उदाहरण: CPU, Keyboard, Mouse, Monitor, Printer, Hard Disk आदि।

२. सफ्टवेयर (Software)
कम्प्युटर हार्डवेयरलाई सञ्चालन गर्न र विशेष कामहरू पूरा गर्न दिइने प्रोग्राम तथा निर्देशनहरूको समूह, जसलाई छुन सकिँदैन।
उदाहरण: Operating System (Windows, macOS), MS Office, Chrome Browser आदि।

 

कम्प्युटरका विशेषताहरू (Characteristics of Computer)

1. तीव्र गति (Speed): कम्प्युटरले सेकेन्डको सूक्ष्म भागमै लाखौँ जटिल हिसाबहरू गर्न सक्छ।
   
2. शुद्धता (Accuracy): सही डाटा र निर्देशन दिएमा कम्प्युटरले कहिल्यै गल्ती गर्दैन।
   
3. भण्डारण क्षमता (Storage): यसमा ठूलो मात्रामा डाटा र फाइलहरू वर्षौंसम्म सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
   
4. निरन्तर काम गर्ने क्षमता (Diligence): मानिस जस्तो कम्प्युटर कहिल्यै थक्दैन र अल्छी मान्दैन।
   
5. बहुउपयोगी (Versatility): एउटै कम्प्युटरबाट टाइप गर्ने, गीत सुन्ने, हिसाब गर्ने, र इन्टरनेट चलाउने जस्ता अनेकौँ कामहरू एकैसाथ गर्न सकिन्छ।

कम्प्युटरको महत्त्व (Importance of Computer)

आजको आधुनिक युगलाई 'सूचना तथा प्रविधिको युग' भनिन्छ, र यसको मेरुदण्ड कम्प्युटर नै हो। शिक्षा क्षेत्रमा अनलाइन पढाइ, कार्यालयमा कागजात व्यवस्थापन, बैंकिङ क्षेत्रमा पैसाको कारोबार, र मनोरञ्जनका लागि कम्प्युटर अपरिहार्य बनेको छ।
कम्प्युटरको विकासक्रम र प्रविधिमा आएको परिवर्तनका आधारमा कम्प्युटरलाई पाँच पुस्ता (Five Generations) मा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक पुस्तामा प्रयोग गरिएका प्रविधि, विशेषता र उदाहरणहरू तल विस्तारमा प्रस्तुत गरिएको छ:

१. पहिलो पुस्ता (First Generation: 1946 – 1959)

• यस पुस्ताका कम्प्युटरहरूमा मुख्य इलेक्ट्रोनिक कम्पोनेन्टको रूपमा भ्याकुम ट्युब (Vacuum Tube) को प्रयोग गरिएको थियो।
• मुख्य प्रविधि: भ्याकुम ट्युब (Vacuum Tubes)
• मेमोरी/स्टोरेज: म्याग्नेटिक ड्रम (Magnetic Drum)
• भाषा: मेसिन ल्याङ्ग्वेज (Machine Language - 0 र 1)

• विशेषताहरू:

  आकारमा धेरै ठूला (एउटा ठूलो कोठा जत्रै) हुन्थे।
• धेरै बिजुली खपत गर्थे र अत्यधिक तातिन्थे।
• काम गर्ने गति धेरै सुस्त र महँगो थियो।
• उदाहरण: ENIAC, EDVAC, UNIVAC-I, IBM-701

२. दोस्रो पुस्ता (Second Generation: 1959 – 1965)

• भ्याकुम ट्युबको सट्टामा ट्रान्जिस्टर (Transistor) को आविष्कार भएपछि दोस्रो पुस्ताका कम्प्युटरहरू बन्न थाले।
• मुख्य प्रविधि: ट्रान्जिस्टर (Transistor)
• मेमोरी/स्टोरेज: म्याग्नेटिक कोर (Magnetic Core Memory) र म्याग्नेटिक टेप/डिस्क
• भाषा: एसेम्ब्ली ल्याङ्ग्वेज र उच्चस्तरीय भाषा (FORTRAN, COBOL)

• विशेषताहरू:

  पहिलो पुस्ताको तुलनामा आकारमा साना, द्रुत गतिका र भरपर्दा।
• कम बिजुली खपत गर्ने र कम तातिने।
• उदाहरण: IBM 1401, IBM 7094, CDC 1604

💡 विशेष जानकारी: नेपालमा पहिलो पटक २०२८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाका लागि भित्र्याइएको कम्प्युटर IBM 1401 यही दोस्रो पुस्ताको कम्प्युटर थियो।

३. तेस्रो पुस्ता (Third Generation: 1965 – 1971)

• यस पुस्तामा साना-साना ट्रान्जिस्टरहरूलाई एउटै सिलिकन चिपमा राखेर इन्टिग्रेटेड सर्किट (IC - Integrated Circuit) को प्रयोग सुरु भयो।
• मुख्य प्रविधि: IC (Integrated Circuit - Small/Medium Scale Integration)
• अन्तरक्रिया (Interface): किबोर्ड र मोनिटरको प्रयोग तथा Operating System को सुरुवात।
• भाषा: High-Level Languages (FORTRAN-II to IV, COBOL, BASIC)

• विशेषताहरू:

  अघिल्ला पुस्ताभन्दा धेरै साना, भरपर्दा र तीव्र गतिका।
• एकै पटक धेरै वटा काम (Multiprogramming) गर्न सक्ने।
• उदाहरण: IBM 360 series, Honeywell-6000 series, PDP (Personal Data Processor)

४. चौथो पुस्ता (Fourth Generation: 1971 – हालसम्म)

• एउटै सानो सिलिकन चिपमा हजारौँ IC हरू राखेर माइक्रोप्रोसेसर (Microprocessor) वा VLSI (Very Large Scale Integration) प्रविधिको विकास भयो, जसले पर्सनल कम्प्युटर (PC) को क्रान्ति ल्यायो।
• मुख्य प्रविधि: माइक्रोप्रोसेसर / VLSI र ULSI
• मेमोरी: RAM, ROM र Hard Disk
• नेटवर्क: इन्टरनेट र C, C++, Java जस्ता आधुनिक भाषाको विकास।

• विशेषताहरू:

  आकारमा निकै साना, portable (टेबुलमा राख्न वा बोक्न मिल्ने)।
• अत्यन्तै तीव्र गति, भरपर्दो र सस्तो मूल्य।
• यही पुस्तामा ल्यापटप, डेस्कटप र पामटपको सुरुवात भयो।
• उदाहरण: Apple II, IBM PC, Pentium Series computers

५. पाँचौँ पुस्ता (Fifth Generation: वर्तमान र भविष्य)

• पाँचौँ पुस्ताका कम्प्युटरहरू कृत्रिम बौद्धिकता (AI - Artificial Intelligence) र अल्ट्रा लार्ज स्केल इन्टिग्रेसन (ULSI) प्रविधिमा आधारित छन्।
• मुख्य प्रविधि: Artificial Intelligence (AI), ULSI, र Parallel Processing
• मुख्य उद्देश्य: मानिसले जस्तै सोच्न, सिक्न, निर्णय लिन र आवाज पहिचान गर्न सक्ने क्षमताको विकास गर्नु।

• विशेषताहरू:

  आवाज (Voice) र इसाराबाट कमाण्ड बुझ्न सक्ने।
• आफैँ सिक्ने क्षमता (Machine Learning & Deep Learning)।
• परिष्कृत रोबोटिक्स र रोबोटिक प्रविधिको प्रयोग।
• उदाहरण: रोबोट (सफिया जस्ता), AI Voice Assistants (Google Assistant, Siri), Quantum Computers, सुपर कम्प्युटर।

 मुख्य बुँदाहरूको तुलनात्मक तालिका (Summary Table)

पुस्ता (Generation)	मुख्य प्रविधि (Technology)	आकार र गति	मुख्य विशेषता
पहिलो	भ्याकुम ट्युब (Vacuum Tube)	धेरै ठूलो, सुस्त	धेरै तापक्रम र बिजुली खपत
दोस्रो	ट्रान्जिस्टर (Transistor)	पहिलोभन्दा सानो	म्याग्नेटिक टेप/डिस्कको प्रयोग
तेस्रो	IC (Integrated Circuit)	मझौला, तीव्र	किबोर्ड र मोनिटरको सुरुवात
चौथो	माइक्रोप्रोसेसर (Microprocessor)	सानो (Portable)	PC र ल्यापटपको विकास
पाँचौँ	AI (Artificial Intelligence)	जुनसुकै आकार	मानिस जस्तै सोच्ने र निर्णय लिने क्षमता

१. कम्प्युटर खोल्ने र बन्द गर्ने तरिका (Turning On & Off)

कम्प्युटर खोल्ने तरिका (Turn On / Booting):

1. पावर सप्लाई स्विच अन गर्नुहोस्: मेन पावर (Socket) र UPS को बटन थिच्नुहोस्।

2. CPU को पावर बटन थिच्नुहोस्: डेस्कटप हो भने CPU को Power बटन र ल्यापटप हो भने किबोर्ड नजिकै रहेको Power बटन थिच्नुहोस्।

3. मोनिटर अन गर्नुहोस्: यदि मोनिटर बन्द छ भने त्यसको पावर बटन थिच्नुहोस्।

4. पर्खनुहोस्: कम्प्युटर स्टार्ट (Boot) हुन केही सेकेन्ड लाग्छ। विन्डोज (Desktop Screen) खुलेपछि कम्प्युटर प्रयोग गर्न तयार हुन्छ।

कम्प्युटर बन्द गर्ने तरिका (Proper Shutdown):

⚠️ ध्यान दिनुहोस्: कम्प्युटरलाई सिधै मेन पावरबाट बन्द नगर्नुहोस्, यसले सफ्टवेयर र डाटा खराब गर्न सक्छ।

1. सबै फाइलहरू बन्द गर्नुहोस्: खुला रहेका सबै प्रोग्राम तथा फाइलहरूलाई सेभ (Save) गरेर बन्द गर्नुहोस्।

2. Start Menu मा जानुहोस्: स्क्रिनको तल्लो देब्रे कुनामा रहेको Windows Icon (Start) मा क्लिक गर्नुहोस्।

3. Power बटन छानेर Shutdown गर्नुहोस्: Power आइकनमा क्लिक गरी Shut down रोज्नुहोस्।

4. पावर बन्द गर्नुहोस्: कम्प्युटर पूर्ण रूपमा बन्द भएपछि मोनिटर, UPS र मेन पावरको स्विच बन्द गर्नुहोस्।

२. कम्प्युटर भनेको के हो? (What is Computer?)

कम्प्युटर एक इलेक्ट्रोनिक उपकरण (Electronic Device) हो, जसले प्रयोगकर्ताबाट इनपुट डाटा लिन्छ, त्यसलाई तोकिएको निर्देशन अनुसार प्रोसेस (Process) गर्दछ र नतिजा (Output) देखाउँछ।

कम्प्युटरको काम गर्ने सिद्धान्त (IPO Cycle):

• Input: डाटा वा निर्देशन भित्र पठाउने।

• Process: डाटालाई उपयोगी जानकारीमा बदल्ने।

• Output: नतिजा वा परिणाम देखाउने।

• Storage: भविष्यको प्रयोगका लागि सेभ गरेर राख्ने।

कम्प्युटरका मुख्य भागहरू (Hardware vs Software)

क. हार्डवेयर (Hardware)

कम्प्युटरका भौतिक भागहरू जसलाई हामी छुन र देख्न सक्छौँ।

1. इनपुट डिभाइस (Input Devices): कम्प्युटरलाई डाटा र निर्देशन दिन प्रयोग हुने उपकरण।

   • Mouse: पोइन्ट गर्न र क्लिक गर्न।

   • Keyboard: टाइप गर्न र कमाण्ड दिन।

   • Scanner / Webcam: फोटो वा डकुमेन्ट स्क्यान गर्न वा भिडियो लिन।

2. प्रोसेसिङ डिभाइस (Processing Device):

   • CPU (Central Processing Unit): यसलाई कम्प्युटरको मस्तिष्क (Brain) भनिन्छ। यसले सम्पूर्ण हिसाब र कार्य सञ्चालन गर्छ।

3. आउटपुट डिभाइस (Output Devices): प्रोसेस भइसकेको नतिजा देखाउने वा निकाल्ने उपकरण।

   • Monitor: स्क्रिनमा नतिजा (Display) देखाउन।

   • Printer: कागजात वा फोटो छाप्न (Hard copy)।

   • Speaker: आवाज/साउन्ड सुन्न।

4. स्टोरेज डिभाइस (Storage Devices): डाटा र फाइल सुरक्षित राख्ने ठाउँ।

   • RAM (Primary Memory): कम्प्युटर चलिरहँदा चाहिने अस्थायी (Temporary) मेमोरी।

   • SSD / Hard Disk (Secondary Storage): स्थायी रूपमा फाइल, सफ्टवेयर र विन्डोज सेभ गरेर राख्ने ठाउँ।

ख. सफ्टवेयर (Software)

कम्प्युटर हार्डवेयरलाई चलाउन र कार्य गर्न प्रयोग गरिने प्रोग्राम तथा निर्देशनहरूको समूह, जसलाई छुन सकिँदैन।

1. सिस्टम सफ्टवेयर (System Software): कम्प्युटर सञ्चालन गर्ने मुख्य प्रणाली।

   • उदाहरण: Windows 10/11, macOS, Linux (Operating System).

2. एप्लिकेसन सफ्टवेयर (Application Software): विशेष कामहरू गर्न प्रयोग गरिने एप वा प्रोग्राम।

   • उदाहरण: MS Word (टाइपिङका लागि), MS Excel (हिसाबका लागि), Chrome/Edge (इन्टरनेट चलाउन)।

बेसिक फाइल र फोल्डर व्यवस्थापन (File & Folder Management)

• नयाँ फोल्डर बनाउन (Create Folder):

  Desktop मा Right Click $\rightarrow$ New $\rightarrow$ Folder छान्नुहोस् र नाम दिनुहोस्।

• रेनाम (Rename - नाम फेर्न):

  फाइल वा फोल्डरमा Right Click गरी Rename छान्नुहोस् (वा F2 थिच्नुहोस्)।

• कट, कपि र पेस्ट (Cut, Copy & Paste):

  • Copy (प्रतिलिपि बनाउन): Ctrl + C

  • Cut (एक ठाउँबाट हटाएर अर्को ठाउँ सार्न): Ctrl + X

  • Paste (राख्न/टाँस्न): Ctrl + V

• डिलीट गर्ने (Delete):

  फाइल छानेर किबोर्डको Delete बटन थिच्नुहोस्। (मेटाइएको फाइल Recycle Bin मा जान्छ)।

 कम्प्युटरका केही अति महत्त्वपूर्ण सर्टकट कीहरू (Keyboard Shortcuts)

shortcut	काम (Function)
Ctrl + A	सबै सेलेक्ट गर्न (Select All)
Ctrl + C	कपि गर्न (Copy)
Ctrl + V	पेस्ट गर्न (Paste)
Ctrl + X	कट गर्न (Cut)
Ctrl + Z	अघिल्लो काम फिर्ता ल्याउन (Undo)
Ctrl + S	फाइल सेभ गर्न (Save)
Ctrl + P	प्रिन्ट गर्न (Print)
Alt + F4	चालु रहेको प्रोग्राम बन्द गर्न / Shutdown

माइक्राेसफ्ट वर्डकाे बारेमा सम्पूर्ण जानकारी

 Microsoft Word विश्वभर सबैभन्दा बढी प्रयोग गरिने एक प्रमुख वर्ड प्रोसेसिङ सफ्टवेयर (Word Processing Software) हो। यसले प्रयोगकर्ताहरूलाई विभिन्न प्रकारका टेक्स्ट कागजातहरू सिर्जना गर्न, सम्पादन (Edit) गर्न, आकर्षक ढाँचा (Format) दिन, र प्रिन्ट गर्न सक्षम बनाउँछ। यो Microsoft Office Suite को एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

१. मुख्य विशेषताहरू (Key Features)

• कागजात निर्माण (Document Creation): ब्ल्याङ्क (Blank) डक्युमेन्ट वा पहिले नै बनेका आकर्षक टेम्प्लेटहरू प्रयोग गरी नयाँ फाइल बनाउन सकिने।
• टेक्स्ट तथा प्याराग्राफ फर्म्याटिङ: फन्ट, साइज, रङ, बोल्ड, इटालिक, अन्डरलाइन, लाइन स्पेसिङ, अलाइनमेन्ट, इन्डेन्ट र ट्याब सेटिङ सहजै गर्न सकिने।
• व्याकरण र हिज्जे जाँच (Spelling & Grammar Check): कागजातमा भएका व्याकरण र स्पेलिङका त्रुटिहरू स्वतः पत्ता लगाई सुधार्न सकिने।
• टेबल तथा ग्राफिक्स (Tables & Graphics): तथ्याङ्क व्यवस्थापनका लागि टेबल, तथा सामग्रीलाई आकर्षक बनाउन चित्र (Images), सेप्स (Shapes), र चार्टहरू राख्न सकिने।
• हेडर, फुटर र पेज नम्बर: पृष्ठको माथिल्लो (Header) र तल्लो (Footer) भागमा शीर्षक, मिति वा पेज नम्बर थप्न सकिने।
• मेल मर्ज (Mail Merge): एउटै पत्र, निमन्त्रणा वा लेबल धेरै व्यक्तिहरूलाई उनीहरूको व्यक्तिगत नाम र ठेगानासहित एकैपटक पठाउन सकिने।
• ट्र्याक चेन्जेस (Track Changes): डक्युमेन्टमा गरिएका परिमार्जन वा टिप्पणीहरू (Comments) सजिलै ट्र्याक गर्न सकिने (सहकार्यका लागि अत्यन्त उपयोगी)।
• म्याक्रो (Macro): दोहोरिने कार्यहरूलाई स्वचालित (Automate) बनाउन म्याक्रो रेकर्ड र रन गर्न सकिने।
• फाइल सेभिङ र एक्स्पोर्ट: विभिन्न फाइल फरम्याट जस्तै .docx, .doc, .pdf, .rtf, .txt आदिमा सुरक्षित गर्न सकिने।

२. प्रणाली आवश्यकताहरू (System Requirements)

• विवरण न्यूनतम आवश्यकता (Minimum Requirement)
• अपरेटिङ सिस्टम Windows 10/11 वा macOS को हालैका संस्करणहरू
• प्रोसेसर 1.6 GHz वा सोभन्दा छिटो (2-Core)
• र्‍याम (RAM) 4 GB (64-bit) / 2 GB (32-bit)
• हार्ड डिस्क कम्तिमा 4 GB खाली ठाउँ
• डिस्पले रिजोल्युसन 1280 x 768
• 
  

३. आधारभूत प्रयोग विधि (Basic Usage)

• शुरुवात: Start Menu मा गएर Microsoft Word खोल्नुहोस् र Blank Document वा चाहेको टेम्प्लेट छनोट गर्नुहोस्।
• टाइपिङ र फर्म्याटिङ: आवश्यक टेक्स्ट टाइप गरी Home Tab मा रहेका औजारहरू (Tools) बाट फन्ट, साइज र रङ परिवर्तन गर्नुहोस्।
• फाइल सेभ गर्ने: File मेनुमा गएर Save As मा क्लिक गर्नुहोस्, फाइलको नाम र सेभ गर्ने स्थान छनोट गरी Save गर्नुहोस्।
• प्रिन्ट गर्ने: File मेनुको Print विकल्पमा गई प्रिन्टर र सेटिङ मिलाएर प्रिन्ट गर्नुहोस्।

४. उन्नत सुविधाहरू (Advanced Features)

• रियल-टाइम सहकार्य (Real-time Collaboration): OneDrive वा SharePoint मार्फत फाइल क्लाउडमा सेभ गरी अन्य व्यक्तिहरूसँग एकैपटक काम गर्न सकिने।
• थिसरस (Thesaurus) र डिक्शनरी: शब्दहरूको पर्यायवाची (Synonyms) र विलोम (Antonyms) शब्दहरू खोज्न सकिने।
• अटोमेटिक इन्डेक्स र TOC: लामो प्रतिवेदन वा पुस्तकका लागि स्वतः Table of Contents (विषय-सूची) र अनुक्रमणिका तयार पार्न सकिने।
• Add-ins प्रयोग: कार्यक्षमता बढाउन Microsoft Store बाट विभिन्न उपयोगी Add-ins हरू जोड्न सकिने।

५. प्रमुख फाइल ढाँचाहरू (File Formats)

.docx: Word 2007 र सोभन्दा पछिका संस्करणहरूमा प्रयोग हुने मानक XML-आधारित फरम्याट।

.doc: Word 2003 र सोभन्दा पुराना संस्करणहरूको फाइल फरम्याट।

.pdf: पढ्न र प्रिन्ट गर्न सहज हुने, फर्म्याटिङ परिवर्तन नहुने फाइल फरम्याट।

.rtf (Rich Text Format): विभिन्न प्रकारका वर्ड प्रोसेसिङ सफ्टवेयरमा खोल्न सकिने फरम्याट।

.txt: कुनै पनि फर्म्याटिङ नभएको सादा पाठ (Plain Text)।

६. उपयोगी किबोर्ड सर्टकटहरू (Essential Keyboard Shortcuts)

१. Ctrl + A देखि Z सम्मका आधारभूत सर्टकटहरू

सर्टकट (Shortcut)	कार्य (Function)
Ctrl + A	सम्पूर्ण टेक्स्ट वा सामग्री छनोट गर्न (Select All)
Ctrl + B	छनोट गरिएको टेक्स्टलाई बाक्लो/बोल्ड बनाउन (Bold)
Ctrl + C	छनोट गरिएको सामग्री प्रतिलिपि गर्न (Copy)
Ctrl + D	MS Word मा फन्ट विन्डो खोल्न / ब्राउजरमा Bookmark गर्न
Ctrl + E	टेक्स्टलाई बीच (केन्द्र) मा ल्याउन (Center Align)
Ctrl + F	कुनै शब्द वा वाक्य खोज्न (Find)
Ctrl + G	निश्चित पृष्ठ वा लाइनमा सिधै जान (Go To)
Ctrl + H	शब्द खोजेर अर्को शब्दले फेर्न (Find and Replace)
Ctrl + I	टेक्स्टलाई छड्के/इटालिक बनाउन (Italic)
Ctrl + J	दुवै तर्फको किनारा मिलाउन (Justify Align)
Ctrl + K	वेब लिङ्क वा फाइल लिङ्क जोड्न (Insert Hyperlink)
Ctrl + L	टेक्स्टलाई बायाँ तर्फ मिलाउन (Left Align)
Ctrl + M	प्याराग्राफको इन्डेन्ट बढाउन (Indent Paragraph)
Ctrl + N	नयाँ डक्युमेन्ट वा विन्डो खोल्न (New Document/Window)
Ctrl + O	पहिले नै सेभ गरिएको फाइल खोल्न (Open File)
Ctrl + P	डक्युमेन्ट प्रिन्ट गर्न (Print)
Ctrl + Q	प्याराग्राफको फर्म्याटिङ हटाउन (Remove Paragraph Formatting)
Ctrl + R	टेक्स्टलाई दायाँ तर्फ मिलाउन (Right Align)
Ctrl + S	काम गरिरहेको फाइल सुरक्षित/सेभ गर्न (Save)
Ctrl + T	ह्याङ्गिङ इन्डेन्ट बनाउन / ब्राउजरमा New Tab खोल्न
Ctrl + U	टेक्स्टको मुनि धर्का तान्न (Underline)
Ctrl + V	कट वा कपी गरिएको सामग्री टाँस्न (Paste)
Ctrl + W	हाल चालु रहेको फाइल वा विन्डो बन्द गर्न (Close Window)
Ctrl + X	छनोट गरिएको सामग्री हटाएर कपी गर्न (Cut)
Ctrl + Y	रद्द गरिएको कार्य पुनः दोहोर्‍याउन (Redo)
Ctrl + Z	गल्तीले भएको पछिल्लो कार्य रद्द गर्न (Undo)

२. Ctrl सँग प्रयोग हुने थप महत्त्वपूर्ण सर्टकटहरू

• Ctrl + Shift + C : टेक्स्टको फर्म्याटिङ (फन्ट, साइज, रङ) मात्र कपी गर्न (Copy Format)

• Ctrl + Shift + V : कपी गरिएको फर्म्याटिङ अर्को टेक्स्टमा लागू गर्न (Paste Format)

• Ctrl + Spacebar : टेक्स्टमा थपिएका सबै प्रकारका फर्म्याटिङ हटाई सादा बनाउन (Clear Formatting)

• Ctrl + Enter : सिधै नयाँ पृष्ठ (Page) सुरु गर्न (Page Break)

• Ctrl + F2 : प्रिन्ट गर्नुअघि कस्तो देखिन्छ हेर्न (Print Preview)

• Ctrl + Backspace : एक-एक अक्षर नभई सिधै पूरा शब्द मेटाउन

• Ctrl + Shift + > : फन्टको साइज बढाउन (Increase Font Size)

• Ctrl + Shift + < : फन्टको साइज घटाउन (Decrease Font Size)

३. विन्डो (Windows) र कम्प्युटर सञ्चालनका अन्य आवश्यक सर्टकटहरू

• Win + D : सिधै कम्प्युटरको डेस्कटपमा जान वा फर्कन (Show Desktop)

• Win + L : कम्प्युटरलाई तुरुन्त लक गर्न (Lock Screen)

• Win + Shift + S : स्क्रिनको जुनसुकै भागको स्क्रिनसट (Screenshot) लिन

• Alt + Tab : एक एप/विन्डोबाट अर्को एपमा सर्न (Switch Apps)

• Alt + F4 : हाल चालु रहेको प्रोग्राम वा विन्डो बन्द गर्न (डेस्कटपमा दबाए कम्प्युटर शटडाउन हुन्छ)

• F12 : MS Word मा सिधै Save As डायलॉग बक्स खोल्न

क) सामान्य सर्टकटहरू

Ctrl + N : नयाँ डक्युमेन्ट खोल्न

Ctrl + O : पुरानो डक्युमेन्ट खोल्न

Ctrl + S : फाइल सेभ गर्न

Ctrl + P : डक्युमेन्ट प्रिन्ट गर्न

Ctrl + W : डक्युमेन्ट बन्द गर्न

Ctrl + Z : पूर्ववत गर्न (Undo)

Ctrl + Y : दोहोर्‍याउन (Redo)

Ctrl + C / Ctrl + X / Ctrl + V : Copy / Cut / Paste गर्न

ख) फर्म्याटिङ सर्टकटहरू

Ctrl + B : बोल्ड (Bold) बनाउन

Ctrl + I : इटालिक (Italic) बनाउन

Ctrl + U : अन्डरलाइन (Underline) गर्न

Ctrl + Shift + W : शब्दलाई मात्र अन्डरलाइन गर्न

Ctrl + Shift + D : डबल अन्डरलाइन गर्न

Shift + F3 : अक्षरको केस (Capital/Small) परिवर्तन गर्न

Ctrl + L / Ctrl + R / Ctrl + E / Ctrl + J : Left / Right / Center / Justify अलाइनमेन्ट

Ctrl + 1 / Ctrl + 2 / Ctrl + 5 : Single / Double / 1.5 Line Spacing

Ctrl + Shift + C / Ctrl + Shift + V : Format Copy / Format Paste

Ctrl + Spacebar : थपिएका सबै फर्म्याटिङ हटाउन (Clear Formatting)

ग) नेभिगेसन र सेलेक्सन सर्टकटहरू

Ctrl + Home / Ctrl + End : डक्युमेन्टको सुरु / अन्त्यमा जान

Ctrl + Right / Left Arrow : एक-एक शब्द अगाडि / पछाडि सर्न

Ctrl + A : सबै टेक्स्ट छनोट (Select All) गर्न

Shift + Arrow Keys : एक-एक अक्षर वा लाइन छनोट गर्दै जान

Ctrl + Shift + Home / End : वर्तमान स्थानदेखि सुरु / अन्त्यसम्म छनोट गर्न

घ) विशेष सर्टकटहरू

Ctrl + F : शब्द खोज्न (Find)

Ctrl + H : शब्द फेर्न (Find and Replace)

Ctrl + Enter : नयाँ पृष्ठ सुरु गर्न (Page Break)

Ctrl + K : हाइपरलिङ्क (Hyperlink) राख्न

F12 : Save As डायलॉग बक्स खोल्न

Ctrl + Alt + 1 / 2 / 3 : Heading 1, 2, वा 3 एप्लाई गर्न

४. एमएस वर्डमा गणितीय र विशेष प्रतीकका सर्टकटहरू (Subscript / Superscript)

• Ctrl + = : टेक्स्टलाई तल सानो अक्षरमा लेख्न (Subscript - जस्तै: $H_2O$)

• Ctrl + Shift + + : टेक्स्टलाई माथि घात (Power) मा लेख्न (Superscript - जस्तै: $X^2$)

• Shift + F3 : छनोट गरिएको शब्द वा वाक्यको केस फेर्न (Sentence case / lowercase / UPPERCASE)

• Alt + Ctrl + C : कपिराइट चिन्ह (©) राख्न

• Alt + Ctrl + R : रजिस्टर्ड ट्रेडमार्क चिन्ह (®) राख्न

• Alt + Ctrl + T : ट्रेडमार्क चिन्ह (™) राख्न

५. वेब ब्राउजर (Chrome, Edge, Firefox) मा उपयोगी सर्टकटहरू

• Ctrl + T : ब्राउजरमा नयाँ ट्याब (New Tab) खोल्न

• Ctrl + Shift + T : गल्तीले बन्द भएको पछिल्लो ट्याब पुनः फिर्ता ल्याउन (Reopen Closed Tab)

• Ctrl + Shift + N : प्राइभेट वा इन्कग्निटो मोड (Incognito Window) खोल्न

• Ctrl + J : डाउनलोड भएका फाइलहरूको सूची (Downloads) हेर्न

• Ctrl + H : खोजिएका वेबसाइटहरूको इतिहास (History) हेर्न

• Ctrl + Tab : खोलिएका ट्याबहरूमा एकपछि अर्कोमा सर्न

• Ctrl + w : अहिले खोलिएको ट्याब बन्द गर्न

६. विन्डोज १०/११ (Windows) का स्मार्ट सर्टकटहरू

• Win + V : क्लिपबोर्ड हिस्ट्री (Clipboard History) खोल्न (कपी गरिएका धेरै कुराहरू एकै ठाउँबाट छानी-छानी टाँस्न)

• Win + . (Period) वा Win + ; : इमोजी (Emoji) र विशेष साङ्केतिक चिन्हहरू प्रयोग गर्न

• Win + E : सिधै File Explorer (My Computer) खोल्न

• Win + Shift + S : स्क्रिनको चाहेको भाग सजिलै Screenshot लिन

• Win + Arrow Keys : चालु विन्डोलाई स्क्रिनको बायाँ, दायाँ वा आधा भागमा मिलाउन (Snap Window)

• Ctrl + Shift + Esc : सिधै Task Manager खोल्न (नचलेका वा ह्याङ्ग भएका प्रोग्रामहरू बन्द गर्न)

७. एमएस एक्सेल (MS Excel) का विशेष सर्टकटहरू

• Alt + = : माथिका वा बायाँका अंकहरू स्वतः जोड्न (AutoSum)

• F4 : पछिल्लो कार्य दोहोर्‍याउन वा सेल रिफरेन्सलाई Lock ($) गर्न

• Ctrl + ; : आजको मिति (Current Date) राख्न

• Ctrl + Shift + : : अहिलेको समय (Current Time) राख्न

• Ctrl + 1 : Format Cells विन्डो खोल्न